(Foto:arhiva autora)
Piše: Milan Gajović, Podgorica,(24.mart 2026.godine)
U naknadnom saopštenju sa majskog zasijedanja 2022.godine, Svetog arhijerejskog sabora (najvišeg jerarhijskog predstavništva i crkvenozakonodavne vlasti u poslovima vjere – član 57 Ustava Srpske pravoslavne crkve (SPC)), navedeno je da je „Sabor donio odluku o dodjeljivanju kanonskog otpusta jerarhije ove autonomne crkve (Pravoslavne ohridske arhiepiskopije – POA) od SPC i njenom integrisanju u Sinod MPC (Makedonske pravoslavne crkve) u skladu sa sveštenim kanonima (?!) i ustavima (?!) dvije pomjesne crkve, kao i ranijim dogovorom Sinoda sve tri crkvene strukture.“
Do priznanja autokefalnosti došlo je ekspresno, svega osam dana pošto je Sveti arhijerejski sabor SPC (u daljem tekstu: Sabor), 16.maja 2022.godine, odobrio kanonsko jedinstvo sa tzv. Makedonskom pravoslavnom crkvom – Ohridskom arhiepiskopijom (MPC – OA). Sabor je tada saopštio i da za „Makedonsku crkvu“ prihvata status najšire moguće autonomije, odnosno pune unutrašnje samostalnosti, koji joj je dodijeljen još 1959.godine. Sabor je izrazio nadu da će se „bratoljubivo rešavati i riješiti pitanje konačnog statusa MPC – Ohridske arhiepiskopije, čemu treba da uslijedi svepravoslavno saglasje i prihvatanje tog statusa“.
U saopštenju Sabora navedeno je i „pošto su ovim uklonjeni razlozi za prekid bogoslužbenog i kanonskog opštenja izazvani jednostranim proglašenjem autokefalnosti 1967.godine, vaspostavlja se puno liturgijsko i kanonsko opštenje“. Naglašeno je i da „vaspostavljanjem na kanonskim osnovama i pod uslovima važenja kanonskog poretka na čitavom području Srpske pravoslavne crkve, dijalog o budućem i eventualno konačnom statusu eparhija u Sjevernoj Makedoniji nije samo moguć nego je i cjelishodan, legitiman i realan“.
Saopšteno je i da se Sabor, u budućem dijalogu neće rukovoditi realpolitičkim i geopolitičkim faktorima i da nema namjeru da, prilikom rešavanja statusa, uslovljava „novu sestrinsku crkvu“?!
Analizom ovog saopštenja Sabora izvlačio se razuman zaključak da je priznanje autokefalnosti trebalo da bude eventualni ishod dijaloga Srpske pravoslavne crkve, tzv. MPC – OA i drugih pomjesnih pravoslavnih crkava, kao završetak procesa rešavanja svih spornih pitanja.
(Podsjećam da je Sabor, 1967.godine, „jednoglasno i jednodušno“ odlučio da pošto se viša jerarhija u Makedoniji „samovoljno nekanonski otcijepila od svoje Majke Crkve u raskolničku vjersku organizaciju“ da se prekine sa tom jerarhijom bogoslužbeno (liturgijsko) i kanonsko opštenje. Tzv. MPC je nastala kao autonomna crkva 1959.godine, u okviru Srpske pravoslavne crkve. Jednostrano je proglasila samostalnost – autokefalnost 1967.godine, i od tada do 2022.godine bila je u raskolu.)
„Makedonska crkva je raskol, a raskol je najveći greh protiv Crkve. Raskol je smrtna rana na telu Hristovom.“ (Sveti Justin Popović)
Međutim, patrijarh Porfirije je, već 24.maja 2022.godine, na zajedničkoj liturgiji, u Skoplju, obznanio odluku o priznanju autokefalnosti (nezavisnosti) tzv. MPC – OA.
„Sabor SPC prihvata i blagosilja autokefalnost Makedonske pravoslavne crkve – Ohridske arhiepiskopije…Makedonija je…mesto gde su se vekovima molile suze za spas ljudskog roda…I ta radost olakšanja (priznanjem autokefalnosti) potekla je od majke crkve Vaseljenske patrijaršije (?!) i od sestrinske srpske crkve (?!), Pećke patrijaršije…“, kazao je, između ostalog, patrijarh.
Time je potvrđena prethodna sinhronizovana aktivnost Srpske pravoslavne crkve i Vaseljenske patrijaršije (Carigradske patrijaršije, Fanara) oko kanonskog statusa tzv. MPC – OA. Indikativno je i da je patrijarh Crkvu čiji je poglavar (od koje tzv. MPC dobija nezavisnost) definisao kao sestrinsku, a ne kao Majku Crkvu?!
Tzv. MPC – OA je, u svom saopštenju, odluku Sabora, od 16.maja 2022.godine, o uspostavljanju bogoslužbenog (liturgijskog) i kanonskog opštenja, ocijenila kao sekundarni akt koji je izveden iz akta Sinoda Vaseljenske patrijaršije, od 9.maja 2022.godine. Tomos o autokefalnosti, dobijen od Srpske pravoslavne crkve, okvalifikovan je isključivo kao „preporuka“ da je tzv. MPC – OA spremna i dostojna autokefalnosti, koju bi trebalo da dobije od Carigradske patrijaršije. I ovo saopštenje je polazilo od sračunato pogrešnog istočnopapističkog gledišta da je jedini činilac koji tvori kanonsku autokefaliju u pravoslavlju volja Fanara, a ne volja Majke Crkve.
I pored toga, 5.juna 2022.godine patrijarh Porfirije je, u beogradskoj Sabornoj crkvi, uručio arhiepiskopu Stefanu tomos o autokefalnosti tzv. MPC – OA.
Zašto je i pod kojim okolnostima i pritiscima došlo do hitnog priznanja autokefalnosti ove raskolničke jerarhije?
Dana 18.maja 2022.godine, održan je sastanak predsjednika Republike Srbije Aleksandra Vučića, patrijarha Porfirija i episkopa naše Crkve. Sastanak je imao otvoreni i zatvoreni dio. Vučić je arhijerejima kazao da je „Srbija pod velikim pritiscima i zahvalan je Srpskoj pravoslavnoj crkvi na razumevanju i podršci“, te da se „Srbija nalazi u mnogo težoj situaciji nego što izgleda. Ali da se ozbiljni oblaci nadvijaju i nad našom zemljom…Biće sve teže sačuvati interese jer će pritisci biti sve teži.“
Patrijarh Porfirije je zahvalio Vučiću „na odgovornom ponašanju u ovoj situaciji i odgovornom stavu“. Naglasio je i da „za našu crkvu je najvažnije stanje Crkve u matici, a to je Srbija…došli smo do toga da uspostavimo jedinstvo, da se braća iz Makedonije vrate u jedinstvo s nama i svim ostalim pravoslavnim crkvama…“
Šta se, iz naprijed navedenog, može zaključiti? Arhijereji Srpske pravoslavne crkve su prihvatili Vučićev lažni apokaliptički scenario po Srbiju ako se ne prizna autokefalnost tzv. MPC – OA, te istrajno ne ostane „na evropskom putu bez alternative“ (koji podrazumijeva i integraciju Srbije u NATO pakt), iako to znači odricanje svete srpske zemlje Kosova i Metohije i svrstavanje protiv vjekovne saveznice Rusije koja je (uz Kinu) jedini garant teritorijalne cjelovitosti Srbije?!
I prema svjedočenju Steve Pendarovskog, predsjednika Sjeverne Makedonije, Vučić je (u Davosu, Švajcarska) pozdravio odluku Sabora „kao korak u pravom smeru“. Podsjetimo se da je Vlada Republike Makedonije, premijera Nikole Gruevskog, priznala lažnu državu Republika e Kosovës“, 9.oktobra 2008.godine, istog datuma kad i Vlada veleizdajnika Mila Đukanovića!
U tomosu o priznanju autokefalnosti (nezavisnosti) tzv. MPC – OA navedeno je i:
„Sveti hramovi i manastiri, naročito svetinje iz nemanjićkog perioda i poznijeg perioda srpskog prisustva crkvenograditeljstva i kulturnog stvaralaštva na tlu današnje Severne Makedonije, kao i ukupna pokretna i nepokretna imovina SPC, unutar njenih granica ustupaju se na korišćenje novoj autokefalnoj sestrinskoj crkvi.“?!
Znači, oko 800 srpskih svetinja u Sjevernoj Makedoniji, na kojima su prekrečena „nepodobna“ imena srpskih ktitora, odnosno viševjekovno srpsko duhovno, istorijsko i kulturno nasleđe, poklonjeno je „raskolničkoj jerarhiji“! Zašto kažem, poklonjeno? Zato što, i pravno i faktički, davanje na korišćenje na neodređeno vrijeme i bez naknade jeste poklon?! Ko nešto daje na korišćenje ne odriče se vlasništva, dok se Srpska pravoslavna crkva, davanjem tomosa o autokefalnosti, javno odrekla vlasništva nad srpskim svetinjama na prostoru Stare Srbije.
Saborskom odlukom o autokefalnosti tzv. MPC – OA nastavljena je segmentacija srpskog duhovnog prostora i legitimisanje otimanja njenog kulturno – istorijskog nasleđa, jer se, u Sjevernoj Makedoniji, decenijama postojano briše srpska istorija i tragovi milenijumskog srpskog trajanja. To je i odricanje od srpskog duhovnog identiteta i srpskih svetinja na teritoriji nekadašnje Stare Srbije koje su „cari naši ogradili“ (Sveti Petar Cetinjski).
Ovime je prestala crkvena jurisdikcija naše Crkve na teritoriji Sjeverne Makedonije, a prihvatila je i raskolničkog „arhiepiskopa ohridskog i makedonskog“ Stefana, kao poglavara tzv. MPC – OA.
Podsjećamo da su se priznanju nezavisnosti tzv. MPC – OA protivili srpski patrijarsi German, Pavle i Irinej.
Tomos (grč. „izdvojeni spis“, „dekret“, „odluka“) je svečani teološki (kanonski), pravni i istorijski akt kojim Sabor i/ili poglavar Majke Crkve, daju autokefalnost (nezavisnost, potpunu samostalnost) novoj pomjesnoj pravoslavnoj crkvi. Upućuje se poglavaru nove crkve i time ona stiče ravnopravan kanonski status u pravoslavnom svijetu.
Dodjela tomosa znači priznanje nove crkve u sabornom jedinstvu sa ostalim pravoslavnim crkvama i potvrdu da može samostalno birati svoj episkopat (putem episkopskog prejemstva (nasleđivanja) i poglavara, nezavisno od Majke Crkve. Kad nova crkva dobije tomos o autokefaliji njen poglavar se upisuje u diptih i pominje se tokom liturgija u drugim pravoslavnim crkvama. Odluka o autokefalnosti ne podliježe potvrdi nijedne druge crkvene instance.
Volja Majke Crkve, koja dodjeljuje autokefalnost jednom svom dijelu, je jedini kanonski valjan izvor autokefalnosti. Za to moraju biti ispunjeni materijalni i formalni uslovi definisani kanonima i predanjem Crkve.
Autokefalna crkva je pomjesna crkva koja je samostalna i nezavisna u svom unutrašnjem životu, ali se nalazi u punom dogmatskom, kanonskom i liturgijskom jedinstvu sa ostalim pravoslavnim crkvama. Autokefalnost je konstitutivni faktor pomjesne crkve.
Autonomija je djelimična samostalnost – crkva ima samostalnu unutrašnju upravu, ali ostaje pod kanonskim okriljem Majke Crkve.
Saborski tomos o autokefalnosti tzv. MPC – OA je nekanonski, neustavan i protivan interesima, kako Srpske pravoslavne crkve, tako i srpskoga naroda u cjelini.
Sagledajmo, u bitnom, šta je prethodilo njegovom donošenju.
Nakon proglašenja nezavisnosti Bivše jugoslovenske republike Makedonije (BJRM), 8.septembra 1991.godine, postavljeni su administratori za sve eparhije SPC, u toj državi. Tamošnje državne vlasti i raskolnička crkvena jerarhija onemogućavala je administratorima uređivanje crkvenog života u tim eparhijama, pa, čak, i posjete njima.
Raskol znači odvajanje od kanonskog jedinstva i neposlušnost prema Majci Crkvi. Takve zajednice nemaju legitimitet, pa se njihovi episkopi i sveštenici smatraju nevažeće rukopoloženim.
„Crkva nije nacionalna, nego Božanska. Ona je iznad svih nacija, jer je Hristova…Crkva se ne može graditi na nepravdi i raskolu, jer to nije put Hristov.“ (Sveti patrijarh Pavle).
Godine 2002, potpisan je Niški sporazum između Srpske pravoslavne crkve i raskolničkih makedonskih arhijereja, nakon postizanja saglasnosti o ključnim pitanjima. Tzv. MPC dobila najširu autonomiju unutar naše Crkve. Međutim, nakon povratka u BJRM, raskolnički episkopi, su pod pritiskom makedonskih državnih vlasti i SAD, odbacili sporazum. Tadašnji vladika, a sadašnji poglavar tzv. MPC – OA, Stefan je, čak, pozvao vjernike i građane Makedonije da „dostojanstveno podnesu duhovni teror koji nad Makedonijom vrši SPC“?!
Dio tamošnjeg sveštenstva je ostao privržen Sporazumu. Među njima je bio i Jovan (Vraniškovski), mitropolit veleški i povardarski. On je bio na čelu Sinoda Pravoslavne ohridske arhiepiskopije (POA) koji je konstituisan 2003.godine i postao je arhiepiskop ohridski i mitropolit skopski.
POA koju je činilo sedam episkopija bila je pomjesna i autonomna crkva pod jurisdikcijom Srpske pravoslavne crkve, kao Majke Crkve, u periodu od 2002. do 2022.godine i jedina kanonski priznata crkva na prostoru današnje Sjeverne Makedonije.
Međutim, makedonske vlasti su zabranile registraciju POA. Više godina, njena jerarhija je bila izložena pritiscima i maltretiranjima. Presuda Evropskog suda za ljudska prava da bude registrovana kao vjerska zajednica nikad nije realizovana zbog postojanog otpora makedonskih državnih vlasti i raskolničkog vrha tzv. MPC. Arhiepiskop Jovan je proveo pet i po godina u makedonskim zatvorima.
Tomosom, iz 2005. godine, koji je potpisao blaženopočivši Sveti patrijarh Pavle, POA je dobila punu crkvenu autonomiju, pod crkvenopravnim okriljem naše Crkve.
Rešavajući po zahtjevu, koji je 2018. podnijela tzv. MPC, i uvažavajući „više puta ponovljene molbe države Sjeverne Makedonije“, Sinod Vaseljenske patrijaršije je, 9.maja 2022.godine, donio akt kojim ju je primio u zajedničko kanonsko i liturgijsko opštenje.
U saopštenju ove patrijaršije je navedeno da su Sinod i patrijarh opširno raspravljali „o crkvenom pitanju Skoplja“ i da „Ona ustupa Presvetoj crkvi Srbije uređenje administrativnih pitanja između sebe i crkve u Sjevernoj Makedoniji, naravno, u kontekstu svetog kanonskog reda i crkvenog predanja“. Vaseljenska patrijaršija, kao jelinska (grčka) crkva, priznaje „Ohrid“ kao ime ove crkve (shvaćeno kao oblast njene jurisdikcije isključivo unutar granica teritorije države Sjeverne Makedonije). Time se isključuje upotreba termina „makedonski“ i bilo koji derivat riječi „Makedonija“.
Vaseljenski patrijarh Vartolomej, pion zapadnih vladara iz sjenke i raskolnik pravoslavlja, je tada kazao da će arhijereji tzv. MPC, u dijalogu, riješiti sva otvorena pitanja s braćom iz „Crkve Srbije“?!
Za jerarhiju tzv. MPC – OA je Carigradska patrijaršija Majka Crkva, mada su se oni, prethodno i neuspješno, obraćali i Bugarskoj pravoslavnoj crkvi za davanje autokefalnosti, priznajući i njoj status Majke Crkve?!
Stručnjaci za kanonsko pravo smatraju da odluka Fanara ne predstavlja davanje autokefalnosti tzv. MPC – OA, već samo „euharističko zajedništvo“ sa „hijerarhijom, sveštenstvom i laicima“ pod vođstvom arhiepiskopa Stefana (Veljanovskog). U sinodalnom saopštenju Carigradske patrijaršije se ne pominje ni autonomija tzv. MPC.
Navedeno saopštenje potvrđuje da ova patrijaršija negira pravo Srpske pravoslavne crkve na crkvenu jurisdikciju na teritoriji Sjeverne Makedonije i osporava njenu nadležnost izvan Srbije.
Takođe, saopštenje potvrđuje da bi potencijalni tomos o autokefalnosti, koji bi naša Crkva dodijelila MPC, bio drugorazredni crkvenopravni akt. To predstavlja nekanonski upad u njenu jurisdikciju , jer po tumačenju vaseljenskog patrijarha i Sinoda Vaseljenske patrijaršije jedino njen tomos o autokefalnosti MPC ima kanonsku snagu.
Carigradska patrijaršija ima status „prve među jednakima“ u pravoslavnom svijetu. Ona nema jurisdikciju nad drugim pravoslavnim crkvama, samo zauzima počasno prvo mjesto u njihovom diptihu. Uloga vaseljenskog patrijarha je simbolična i koordinaciona, a ne upravna.
Zbog toga je Carigradska patrijaršija, 2019.godine, nekanonski izdala tomos o autokefalnosti raskolničke Pravoslavne crkve Ukrajine (PCU) protivno stavu Ruske pravoslavne crkve, kao njene Majke Crkve.
Samo nekoliko dana prije odluke Fanara o tzv. MPC – OA vladika zvorničko – tuzlanski Fotije je besjedio i ovo:
„Nadam se…da se MPC, tj. Ohridska arhiepiskopija ponovo na majskom saboru u Beogradu vrati u kanonsko jedinstvo sa SPC, a time i u kanonsko jedinstvo sa pomjesnim pravoslavnim crkvama u Vaseljeni…da se iscijeli raskol koji je od 1967.godine postojao…“
Međutim, već poslije tri dana objavljena je odluka Vaseljenske patrijaršije o stupanju u kanonsko i liturgijsko jedinstvo sa „Ohridom“.
MPC – OA još nije dobila tomos Fanara o autokefalnosti, jer njeni jerarsi još uvijek ne žele da priznaju nekanonsku tzv. Pravoslavnu crkvu Ukrajine.
Zašto je odluka Sabora o davanju autokefalnosti tzv. MPC – OA nekanonska?
Ovom saborskom odlukom priznata je paralelna raskolnička jerarhija (bez njenog pokajanja), uspostavljena još 1967.godine, na čelu sa „arhiepiskopom Stefanom“. Tom odlukom je, prećutno, poništen i „tomos (ukaz) o crkvenoj autonomiji Pravoslavne ohridske arhiepiskopije“, koji su, kao što sam već pomenuo, Sabor i patrijarh Pavle donijeli još 2005.godine.
Raskolnička jerarhija u BJRM, odnosno u Sjevernoj Makedoniji nikad nije priznavala i ne priznaje autoritet Srpske pravoslavne crkve, kao Majke Crkve, već u tom svojstvu priznaje Vaseljensku patrijaršiju. Priznanje autokefalnosti raskolničkoj jerarhiji bez njenog pokajanja i koja ne priznaje autoritet naše Crkve, kao Majke Crkve, (mada to, po sopstvenim riječima, ne priznaje ni patrijarh Porfirije?!) je nekanonski akt.
Priznanje autokefalnost tzv. MPC – OA je nekanonsko i zbog toga što je ta „crkva“ priznata po nacionalnom a ne teritorijalnom kriterijumu. Drugima riječima, prihvaćena su „dostignuća“ makedonskog komunističkog etnofiletizma. Naime u „progresivnoj“ Jugoslaviji, jedan od strateških ciljeva republičkih komunističkih vlasti (u Hrvatskoj, Crnoj Gori i Makedoniji) bio je i stvaranje autokefalnih nacionalnih crkava, podjelom Srpske pravoslavne crkve i njenim pretvaranjem u „Crkvu Srbije bez pokrajina“. To je i jedan od glavnih ciljeva Zapada radi razbijanja srpskog duhovnog jedinstva. Teritorijalni, a ne etnički princip (etnofiletizam) je osnovni princip za osnivanje pomjesne pravoslavne crkve i on je kanonski osnov autokefalije.
„Makedonska crkva je plod komunističkog inženjeringa, a ne duhovna potreba naroda.“ (Vladika Atanasije Jevtić).
Makedonski raskolnici imali su, dugovremenu i stalnu, podršku Vatikana. Kao dokaz za to, citiraću dio izjave poglavara tzv. MPC – OA Stefana, koju je dao Hrvatskoj radioteleviziji (HRT), 28.maja 2022.godine:
„Koristim priliku da…zahvalim Vatikanu na onome što je učinio za kadar Makedonske pravoslavne crkve. Ja sam jedan od njih. Imao sam priliku da studiram na institutu Svetog Nikole u Bariju, sa saglasnošću i stipendijom Vatikana…“
Priznanje autokefalnosti tzv. MPC – OA izvršeno je i protivno Ustavu naše Crkve, iz 1957.godine. Naime, taj Ustav ne ovlašćuje nijedan crkvenojerarhijski organ (vlast) da prizna odvajanje eparhija, ili drugih oblika organizovanja, niti sadrži eksplicitnu odredbu o proceduri davanja autokefalnosti drugoj crkvi.
Znači, eventualnom priznanju autokefalnosti tzv.MPC – OA morala je prethoditi promjena Ustava. U prilog tome, citiraću njegove odredbe:
-član 1 stav 1 – „Srpska pravoslavna crkva je jedna, nedjeljiva i autokefalna…“;
-član 7 – „Srpska pravoslavna crkva upravlja se: …g) na osnovu propisa ovog Ustava;…“;
-član 16 – „Odluke o osnivanju (i)…ukidanju eparhija (ali ne i o priznavanju njihove autokefalnosti) donosi Sveti arhijerejski sabor, sporazumno sa Patrijaršijskim savjetom“;…“
Kako tomos o autokefalnosti tzv. MPC nije u skladu sa Ustavom, a ne postoji crkveni ustavni sud, nužno je staviti ga van snage odlukom Sabora, na njegovom redovnom ili vanrednom zasijedanju.
Saborska odluka o davanju autokefalnost tzv. MPC – OA daje „vjetar u leđa“ zagovornicima tzv. Crnogorske pravoslavne crkve, tzv. Hrvatske pravoslavne crkve i tzv. Bosanske pravoslavne crkve da, još više i upornije, koriste nimalo zanemarljive ucjenjivačke kapacitete prema Srbiji, Republici Srpskoj i srpskom narodu.
„…Srpska pravoslavna crkva, kao temelj i stožer srpskog naroda, napadnuta je…i kao ideološki i mobilizacioni faktor bezbednosti, i kao duhovna potka našeg nacionalnog svetosavskog duha i tradicionalnih porodičnih vrednosti…politički se pokreće „pitanje“ tomosa za „crnogorsku“, „makedonsku“, „hrvatsku“…“crkvu“…“ (Hadži Slobodan Stojičević, ekonomista, prevodilac, novinar, specijalista za mrežnocentrični rat).
Srpski arhijereji, kao duhovni vodiči srpskoga naroda, imaju i nacionalnu, istorijsku i crkvenoustavnu dužnost da čuvaju jedinstvo i nedjeljivost naše Crkve i države Srbije, kao i Crne Gore i Republike Srpske, te da propovijedaju i održavaju najbliže odnose sa, istinski sestrinskom, Ruskom pravoslavnom crkvom i našom vjekovnom zaštitnicom – Rusijom. I zadnji je čas da se, radi spasa Srbije i srpskoga naroda, javno ograde od Vučićeve veleizdajničke politike!
S vjerom u Boga, srpsko – ruske Svetitelje i Svetu Rusiju!
