(Foto: privatna arhiva IFIMES-a)

Ambasador Prof. dr. Arben Cici

Dr. Arben Cici ambasador i vanredni profesor,ispituje kako se digitalni ekosistem pojavio kao nova geopolitička arena. Kroz dubinsko istraživanje tehnološke zavisnosti, globalnog postavljanja standarda, prekograničnih tokova podataka, ranjivosti u lancima snabdijevanja i sve većeg jaza između inovacija i upravljanja, autor pokazuje da je digitalni suverenitet postao ključna dimenzija i nacionalne i vanjskepolitike.

.Među gorućim i najtransformativnijim pitanjima modernog doba je pitanje digitalnog suvereniteta – koncepta koji sve više definira političku moć, sigurnost i državne kapacitete u tehnološkom dobu. Kako digitalna infrastruktura, globalni standardi, upravljanje podacima i napredne tehnologije postaju centralni stubovi nacionalne sigurnosti, male države se suočavaju s dubokim strukturnim ograničenjima, ali i novim mogućnostima za strateško djelovanje.

 Diplomatija digitalnog suvereniteta: Strukturni izazovi za male države u tehnološkoj eri

U posljednjoj deceniji, koncept digitalnog suvereniteta postao je jedna od najdiskutovanijih i najspornijih tema u savremenoj vanjskoj politici, dovodeći u pitanje klasične modele državne vlasti. U svijetu u kojem moć više nije isključivo teritorijalna, već sve više infrastrukturna, tehnološka i algoritamska, države se suočavaju s paradoksom digitalnog prostora koji istovremeno pripada svima i nikome. Dok tradicionalna diplomatija djeluje kroz dobro definirane granice, internet i globalni ekosistemi podataka evoluiraju izvan jurisdikcije, čineći nacionalnu kontrolu sve neuhvatljivijim ciljem.

U ovom kontekstu, digitalni suverenitet nije samo pitanje domaće regulacije; to je strateška dimenzija vanjske politike u kojoj države pokušavaju zaštititi svoju tehnološku autonomiju u globalnoj areni kojom dominiraju transnacionalne korporacije, međunarodni standardi koje su dizajnirale velike sile i infrastrukturne arhitekture koje se često nalaze izvan njihove direktne kontrole.

1. Tehnološka zavisnost i globalna arhitektura kritičnih infrastruktura kojima upravljaju strani akteri

Globalnu digitalnu infrastrukturu, od interkontinentalnih podmorskih kablova do 5G mreža, podatkovnih centara i usluga u oblaku, gradi i njome upravlja ograničen broj moćnih transnacionalnih korporacija. Za male države, ova koncentrisana kontrola stvara višedimenzionalnu zavisnost:

• tehničku (vlasništvo i dizajn tehnologije),
• finansijsku (troškovi pristupa i održavanja) i
• političku (strateški uticaj koji vrše korporacije i njihove matične države).

Većini malih država, uključujući i one na Zapadnom Balkanu, nedostaju finansijski resursi i tehnička stručnost za razvoj održivih domaćih alternativa. Izgradnja naprednog podatkovnog centra ili sigurne nacionalne cloud infrastrukture zahtijeva investicije i specijalizovano znanje koje premašuje kapacitete mnogih malih ekonomija (UNCTAD, 2021). Kao rezultat toga, one postaju „strateški potrošači“ globalnih tehnologija, pregovarajući o uslovima pristupa, sigurnosti i interoperabilnosti unutar sistema čija pravila ne postavljaju.

Za Albaniju i slične države, ovo predstavlja fundamentalnu dilemu: kako zemlja može održati domaću kontrolu nad svojim digitalnim ekosistemom kada se tehnička okosnica nalazi izvan njene nadležnosti?

2. Globalna standardizacija kao oblik strukturne moći: „Nevidljive tiranije“ digitalnog doba

Međunarodni standardi, protokoli, formati podataka, sigurnosne arhitekture i zahtjevi za interoperabilnost su mnogo više od tehničkih smjernica; oni su mehanizmi strukturne moći u digitalnom poretku. Ovi standardi određuju ne samo kako internet funkcioniše, već i oblik digitalnog prostora i granice nacionalnog suvereniteta.

Male države rijetko učestvuju u ranim fazama postavljanja standarda, gdje se odvijaju stvarni pregovori o tehnološkoj moći. Shodno tome, moraju usvojiti standarde koje su formulisale Sjedinjene Američke Države, Kina, Evropska unija ili velike tehnološke kompanije, inače rizikuju isključenje iz globalne digitalne ekonomije.

Čak se i EU, uprkos svojoj regulatornoj moći, često suočava s ograničenjima i kašnjenjima jer mnogi temeljni digitalni standardi potiču od američkih velikih tehnoloških kompanija. To znači da čak i veliki akteri zavise od privatnih kompanija, dok male države još više zavise od njih.

Dakle, „tiranija standarda“ se prevodi u operativnu zavisnost, visoke troškove tranzicije i strukturne nedostatke za male države, koje se često suočavaju samo sa dvije opcije: prihvatiti standarde ili ispasti iz globalnog sistema.

3. Prekogranični tokovi podataka i slabljenje nacionalne jurisdikcije: Suverenitet u doba digitalne eksteritorijalnosti

U međusobno povezanom digitalnom svijetu, podaci putuju preko granica ubrzanim i decentraliziranim brzinama. Ipak, zakoni koji regulišu ove tokove su asimetrični, pri čemu veće države primjenjuju eksteritorijalnu jurisdikciju koja im daje pristup podacima pohranjenim izvan njihove fizičke teritorije.

Zakonodavstvo poput američkog Zakona o oblaku (CLOUD Act) i uporedivi okviri u Kini i Indiji stvaraju stvarnost u kojoj fizička lokacija servera više ne definira pravnu kontrolu. To dovodi u pitanje klasični princip teritorijalnog suvereniteta. Za male države to znači smanjenu sposobnost kontrole podataka svojih građana i institucija, posebno kada su cloud infrastrukture u stranom vlasništvu.

Rezultat je napetost između nacionalnog interesa za sigurnost i autonomiju i ekonomske potrebe za interoperabilnost, investicijama i tehnološkom integracijom.

Albanija, kao i mnoge male države, stoji upravo između ovih pritisaka: traži normativni suverenitet, a istovremeno zahtijeva pristup globalnim mrežama podataka.

4. Globalni lanci snabdijevanja u naprednim tehnologijama: Strukturna krhkost i rizik zaostajanja

Napredne tehnologije, mikročipovi, optička oprema, senzori, visokoperformansni serveri proizvode se putem geografski raspršenih lanaca snabdijevanja koji uključuju stotine dobavljača. Čak ni velike sile poput Sjedinjenih Američkih Država i Kine ne kontrolišu cijeli proizvodni ciklus.

Za male države, ova realnost znači da je tehnološka autarhičnost nemoguća. Sigurnost snabdijevanja zavisi od geopolitičke dinamike, a kašnjenja u pristupu naprednim tehnologijama mogu generirati nepovratne razvojne jazove.

Ako mala država ne može pristupiti opremi sljedeće generacije, kao što su napredni 5G moduli, ne može razvijati ekonomske i sigurnosne usluge budućnosti, efektivno se pozicionirajući na periferiji globalne digitalne ekonomije.

5. Jaz između tehnoloških inovacija i diplomatsko-regulatornih kapaciteta: Dileme otvorenosti i zatvaranja

Brzi rast vještačke inteligencije, autonomnih sistema, simulacijskih tehnologija i napredne analize podataka prevazilazi regulatorne kapacitete većine država. Male države, sa ograničenim administracijama i tehničkom ekspertizom, posebno su izložene.

Suočavaju se sa strukturnom dilemom:

• Ako zatvore svoje sisteme, rizikuju tehnološku zaostalost i isključenje iz globalne konkurencije.
• Ako se otvore bez zaštitnih mjera, postaju ranjive na vanjski utjecaj, ekstrakciju podataka i stratešku ovisnost.

Ovaj uporni jaz između inovacija i regulacije stvara novu geopolitičku asimetriju u kojoj su male države češće donosioci politika nego oni koji ih oblikuju – stanje koje smanjuje njihov utjecaj u tehnološkoj diplomatiji.

6. Tehnološka diplomatija malih država: Između strateškog opstanka i projekcije utjecaja

U digitalnom dobu, diplomatija više nije samo politički pregovori; ona zahtijeva angažman na tehničkim forumima, učešće u organizacijama za postavljanje standarda i izgradnju saveza oko novih tehnologija. Male države poput Albanije mogu steći nesrazmjeran utjecaj specijalizacijom u odabranim područjima (npr. kibernetička sigurnost), preuzimanjem vodećih uloga u regionalnim inicijativama i koordinacijom svojih stavova unutar multilateralnih okvira poput NATO-a i EU.

Baltički model, Estonija, Latvija, Litvanija, pokazuje da male države mogu postati značajni akteri u digitalnoj diplomatiji ako ulažu u tehničke kapacitete i slijede jasne, dugoročne strategije digitalne transformacije.

7. Digitalni suverenitet za male države: Strategije otpornosti i alternativni modeli upravljanja

Digitalni suverenitet nije samo tehnička zaštita; to je sposobnost države da vrši političku, pravnu i ekonomsku kontrolu nad sistemima koji održavaju društvo. Za male države, izazov leži u razvoju nacionalnih strategija kibernetičke sigurnosti, javnih digitalnih platformi, modela upravljanja otvorenog koda i zajedničkih regionalnih infrastruktura za upravljanje podacima.

Za Albaniju i Zapadni Balkan, takav pristup bi mogao povećati tehnološku autonomiju, smanjiti ovisnost o vanjskim mrežama i stvoriti novo područje regionalne saradnje, potencijalno se razvijajući u „Digitalnu zajednicu Zapadnog Balkana“.

Vanjska politika kao alat za vraćanje suvereniteta

Iako je klasični pojam apsolutnog suvereniteta postao praktično nedostižan u međusobno povezanoj digitalnoj eri, države i dalje mogu izgraditi oblik strateškog suvereniteta koji ne teži izolaciji, već izgradnji kapaciteta za vršenje efikasne kontrole nad kritičnim sektorima. Ovaj novi oblik suvereniteta oblikovan je kroz tehnološku diplomatiju, ciljana ulaganja i pametnu regulaciju, omogućavajući čak i malim državama da projektuju utjecaj izvan svoje tradicionalne geopolitičke težine. U tom smislu, vanjska politika postaje primarni instrument za smanjenje strukturnih zavisnosti i očuvanje funkcionalne autonomije unutar tehnološki fragmentiranog međunarodnog poretka.

1. Tehnološka diplomatija i tematski savezi

Baš kao što je NATO-ova kolektivna sigurnosna arhitektura poduprla euroatlantski poredak u industrijskom dobu, digitalna moć danas zahtijeva nove oblike saradnje, jer nijedna država, čak ni velike sile, ne može garantovati tehnološku sigurnost u izolaciji. Tehnološka diplomatija proširuje domen klasične diplomatije: pregovori se sve više tiču ​​standarda veštačke inteligencije, prekograničnih tokova podataka, protokola kibernetičke sigurnosti i upravljanja globalnim platformama, ne samo granicama, trgovinom ili odbranom.

Za male države, koje često formulišu vanjsku politiku u uslovima ograničenih institucionalnih i tehničkih kapaciteta, tematski savezi funkcionišu kao multiplikator sile. Pridruživanjem regionalnim blokovima, takve države dobijaju pregovaračku moć koju ne bi imale pojedinačno. To objašnjava zašto je Evropska unija postala jedan od najuticajnijih aktera u tehnološkoj diplomatiji: uprkos unutrašnjoj raznolikosti, njene države članice, od kojih su neke vrlo male, poput Estonije, Finske ili Irske, vrše nesrazmjeran uticaj u oblastima kao što su cyber sigurnost, digitalno upravljanje i postavljanje međunarodnih standarda.

Za zemlje poput Albanije, aktivno učešće u međunarodnim forumima, NATO-ovom Centru izvrsnosti za kooperativnu cyber odbranu, Agenciji EU za cyber sigurnost (ENISA), ISO/IEC odborima za standarde, najefikasniji je način da se doprinese procesima donošenja pravila. Stoga, tematska diplomatija zahtijeva prelazak sa reaktivnog na proaktivni stav, u kojem država ne samo da se prilagođava već i oblikuje digitalno globalno okruženje.

2. Ulaganje u ključne tačke tehnološke autonomije

U svijetu u kojem tehnološki razvoj nadmašuje budžetske kapacitete većine država, pametna strategija nije izgraditi sve, već odabrati prave bitke. Tehnološka autonomija ne zahtijeva stvaranje potpunog nacionalnog ekosistema – što je nerealan cilj čak i za mnoge napredne ekonomije – već identifikaciju kritičnih područja u kojima država mora zadržati direktnu kontrolu.

To uključuje:

• Suverene cloud infrastrukture za javne i osjetljive podatke;
• Sigurne komunikacije za državne institucije;
• Sistemi vještačke inteligencije javnog sektora za administraciju, upravljanje krizama i upravljanje;
• Strateške digitalne platforme koje smanjuju zavisnost o stranim dobavljačima.

Male države koje su slijedile ovaj model – poput Estonije sa svojim ekosistemom digitalne vlade ili Islanda sa svojom naprednom infrastrukturom podatkovnih centara – uspjele su uravnotežiti globalnu integraciju sa zaštitom suverene jezgre sposobne da se odupre ranjivostima ekstremne međuzavisnosti. Takav pristup jača otpornost države bez ugrožavanja otvorenosti za međunarodnu saradnju, što ga čini posebno pogodnim za Zapadni Balkan.

3. Regulacija kao instrument meke moći

Digitalno doba je transformiralo način na koji države vrše utjecaj. Umjesto tradicionalnih alata vanjske politike, regulacija se pojavila kao novi instrument meke moći. Evropska unija najjasnije ilustruje ovu transformaciju: kroz pravne okvire kao što su Opšta uredba o zaštiti podataka (GDPR), Zakon o digitalnim uslugama (DSA) i Zakon o digitalnim tržištima (DMA), EU je uspostavila globalne standarde koje multinacionalne korporacije i treće zemlje moraju usvojiti ako žele pristupiti evropskom tržištu.

Ovi propisi stvaraju snažan domino efekat:

• Povećavaju algoritamsku transparentnost;
• Nameću stroge obaveze u vezi sa zaštitom podataka;
• Uravnotežuju dominaciju digitalnih platformi;
• Proširuju tehnološku nadležnost EU izvan njenih granica.

Ovaj regulatorni model transformisao je EU u diplomatskog aktera koji vrši uticaj putem normi, a ne samo putem ekonomske snage ili vojne moći. Za male države, usvajanje ili usklađivanje s takvim okvirima nije samo pitanje usklađivanja: to je strategija za praćenje globalnog razvoja, zaštitu prava građana i jačanje njihovog međunarodnog kredibiliteta.

4. Ljudski kapital kao temelj suvereniteta

U konačnici, digitalni suverenitet nije definiran mrežama, serverima ili protokolima, već ljudima koji znaju kako ih izgraditi, upravljati i osigurati. Tehnološki suverenitet zahtijeva novu klasu stručnjaka za:

• Vještačku inteligenciju;
• Kibernetičku sigurnost i digitalnu forenziku;
• Međunarodnu standardizaciju;
• Tehnološko pravo i etiku;
• Diplomatiju vođenu podacima;
• Odgovornost i odgovornost.

Bez snažnog ljudskog kapitala, regulacija ostaje formalna, strategija ostaje teorijska, a tehnološka diplomatija ostaje simbolična. Za male države, ulaganje u naučno obrazovanje, inovacijske laboratorije, obuku iz digitalne diplomatije i međunarodne programe razmjene je najodrživiji način vraćanja kontrole. Zbog toga mnoge uspješne male ekonomije, poput Estonije, Izraela i Singapura, stavljaju ljudski kapital u središte i svojih razvojnih strategija i svojih vanjskop

Zaključci za vanjsku politiku

Analiza izazova digitalnog suvereniteta pokazuje da se vanjska politika dvadeset prvog stoljeća udaljava od tradicionalne diplomatije prema složenijoj arhitekturi u kojoj su tehnološke infrastrukture, globalni standardi, tokovi podataka i regulatorni kapaciteti duboko međusobno povezani. Za male države – uključujući Albaniju i one Zapadnog Balkana – ova dinamika generira ne samo strukturne ranjivosti već i nove mogućnosti za strateško pozicioniranje, pod uvjetom da razviju tehničku stručnost, izgrade multilateralne saveze i specijaliziraju se u područjima u kojima mogu projicirati utjecaj izvan svoje demografske ili ekonomske težine.

U globalnom sistemu definiranom intenziviranjem tehnološke konkurencije među velikim silama, male države moraju preći s defanzivnih stavova na proaktivnu diplomatiju digitalnog suvereniteta. Učešće u međunarodnim tijelima za postavljanje standarda, regionalna kohezija, ulaganja u kibernetičku sigurnost i usklađivanje s okvirima EU i NATO-a postaju bitni instrumenti osnaživanja. To sugeriše da budućnost vanjske politike više neće biti određena isključivo klasičnim geopolitičkim odnosima, već sve više sposobnošću država da očuvaju tehnološku autonomiju i izgrade otporne arhitekture digitalnog upravljanja koje osiguravaju razvoj, integraciju i dugoročnu stabilnost u međunarodnom poretku.

U tom smislu, diplomatija u dvadeset prvom vijeku nije samo umjetnost pregovaranja, već i umjetnost znanja, gdje nacionalna stručnost postaje bitan resurs za odbranu državnih interesa i jačanje strateške autonomije.

O autoru: 

Ambasador, prof. dr. Arben Cici, trenutno predavač međunarodnih odnosa na Mediteranskom univerzitetu u Albaniji, bivši ambasador Albanije u Danskoj, Hrvatskoj, Rusiji, dva puta savjetnik predsjednika Republike za vanjsku politiku, dva puta direktor Državnog protokola u Ministarstvu vanjskih poslova, autor knjige „Zvanični protokol Republike Albanije“, analitičar i odličan stručnjak za vanjsku politiku.

Stavovi izneseni u ovom članku su autorovi i ne odražavaju nužno službeni stav IFIMES-a.

Ljubljana/Tirana, 2. decembar 2025                                                          

 IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije, Ljubljana, Slovenija; ima specijalni konsultativni status pri Ekonomsko-socijalnom vijeću (ECOSOC/UN), New York, od 2018. godine; izdavač međunarodne naučne revije European Perspectives.